เสกวัดปาฏิหาริย์: อำนาจพุทธสถานใน (การ) เมืองไทย (ฉบับพิเศษ ศิลปวัฒนธรรม)

เรื่องย่อ

‘วัด’ ไม่เคยเป็นเพียงฉากหลังที่บอกเล่าเรื่องราวทางประวัติศาสตร์ หากแต่ยังเป็นพื้นที่เชิงรุกในการสร้างความชอบธรรมทางการเมือง การจัดระเบียบความทรงจำ และรองรับตรรกะทางเศรษฐกิจในแต่ละยุคสมัย

ในโลกวิชาการ การศึกษาประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมเกี่ยวกับ “วัด” มักจำกัดตัวเองอยู่ในกรอบทางประวัติศาสตร์ศิลปะและสถาปัตยกรรม ดังเช่นการวิเคราะห์รูปแบบ สุนทรียภาพ ไปจนถึงประติมานวิทยา โดยแทบไม่เชื่อมโยงเข้ากับมิติทางอำนาจ สังคม การเมือง และเศรษฐกิจอย่างจริงจัง “วัด” จึงถูกทำให้กลายเป็นวัตถุทางศิลปวัฒนธรรมที่ถูกตัดขาดออกจากโครงสร้างอำนาจที่หล่อหลอมมันขึ้นมา ทั้งที่ในความเป็นจริง “วัด” มิใช่เพียงฉากหลังของประวัติศาสตร์ หากแต่เป็นพื้นที่เชิงรุกที่ถูกใช้ในการสร้างความชอบธรรมทางการเมือง การจัดระเบียบความทรงจำ และรองรับตรรกะทางเศรษฐกิจในแต่ละยุคสมัย 

ในกระบวนการนี้ส่งผลให้วัดถูกผลิตซ้ำ ดัดแปลง และให้ความหมายใหม่อยู่เสมอ เพื่อตอบสนองต่ออุดมการณ์ของผู้มีอำนาจ จากยุคที่วัดทำหน้าที่เป็นศูนย์กลางจักรวาลวิทยาแบบจารีต สู่ยุคที่วัดถูกดึงเข้าไปเป็นเครื่องมือของการสถาปนา “รัฐ-ชาติ” สมัยใหม่ และมาจนถึงยุคปัจจุบันที่พื้นที่วัด สถาปัตยกรรม และศิลปกรรม เปลี่ยนความหมายสู่การเป็นสินทรัพย์ของงเศรษฐกิจ “ทุนนิยมทางจิตวิญญาณ”

หนังสือเล่มนี้ไม่ได้มุ่งหมายจะเขียน “ประวัติศาสตร์วัด” ในความหมายแบบเดิม หากแต่ต้องการเสนอประวัติศาสตร์อีกชุดหนึ่งที่เชื้อเชิญผู้อ่านให้ลอง “ถอดรหัส” ปฏิบัติการทางความหมาย ความทรงจำ และอำนาจรูปแบบต่างๆ ที่ซ่อนเร้นอยู่ในเส้นสายของคัมภีร์ แผนที่ ลวดลายทางศิลปกรรม การวางผัง การซ่อมแซมบูรณะ การเลือกมุมมอง ไปจนถึงนัยยะแฝงของรูปทรงเปลือกนอกทางสถาปัตยกรรมทั้งหลายที่สร้างขึ้นในวัด

สารบัญ

คำนำผู้เขียน

บทนำ ประวัติศาสตร์วัดผ่านแผนที่ การเมือง และทุนนิยมทางจิตวิญญาณ

1 ส่องระวาง มองไตรภูมิ: ถอดรหัสวัดผ่านคัมภีร์และแผนที่

- การศึกษาประวัติศาสตร์ วัด วัง ย่าน ต้นรัตนโกสินทร์จากแผนที่กรุงเทพฯ ฉบับธงชัย 

- วัดรังสีสุทธาวาสที่(แทบ)ไม่รู้จัก 

- อ่านสัญลักษณ์พระปรางค์วัดอรุณผ่านไตรภูมิรัชกาลที่ 1 

- พระราชนิยมพระปางสมาธิในรัชกาลที่ 1 กับสัญลักษณ์ศีรษะแผ่นดิน

2 สถาปนาความทรงจำ: วัดกับ(การ)เมืองเรื่องรื้อสร้างอดีต

- การรื้อฟื้นวัดและเมืองเก่าอยุธยา: “การปฏิสังขรณ์อดีต” ในประวัติศาสตร์การเมืองรัตนโกสินทร์ 

- โลหะปราสาทกับความรู้สึกที่เพิ่งสร้าง: จากคัมภีร์มหาวงศ์สู่วัดต้องสาป และการเมืองของการมองศาลาเฉลิมไทย

- พระธาตุพนมในประวัติศาสตร์ชาตินิยมไทย

3 ปาฏิหาริย์พาณิชย์: พื้นที่ศาสนาในกระแสทุนนิยมทางจิตวิญญาณ 

- วัดปาฏิหาริย์พาณิชย์: การออกแบบวัดสมัยใหม่ภายใต้ลัทธิบูชาความมั่งคั่ง 

- วัดยานนาวา: การพัฒนากับประวัติศาสตร์สังคมซอยหวั่งหลีที่สูญหาย 

- เจ้าอาวาสกับอำนาจเหนือพื้นที่วัด: โครงสร้างที่ต้องเปลี่ยนแปลง