นิราศทวาราวดี

นิราสทวาราวดีเล่มนี้ หลวงจักรปาณี (มหาฤกษ์) เกิดราว พ.ศ. ๒๓๖๙ ปลายสมัยรัชกาลที่ ๓ เป็นผู้แต่ง มหาฤกษ์คนนี้เป็นผู้มีชื่อเสียงว่าแต่งกลอนดี เมื่อในรัชกาลที่ ๔ อยู่มาจนในรัชกาลที่ ๕ ได้เป็นที่หมื่นพากยโวหาร แล้วเป็นหลวงจักรปาณีในกรมลูกขุน จนถึงแก่กรรม เรื่องประวัติของมหาฤกษ์ผู้แต่งนิราสนี้มีปรากฏในนิราสบ้าง ทราบเรื่องแต่ที่อื่นบ้าง มีเรื่องประวัติดังนี้ มหาฤกษ์เป็นชาวกรุงเก่า อยู่แพหน้าวัดเชิงท่าในคลองเมือง เห็นจะเป็นกำพร้ามาแต่ยังเยาว์ จึงกล่าวไว้ในนิราสปถวีว่า พระวินัยธร อยู่ วัดพนัญเชิงขอป้ามาเลี้ยงไว้แต่ยังเล็ก แต่อยู่ไม่นานไม่ทันจะได้เล่าเรียนอะไร ป้าก็มาลาเอากลับไปฝากพระวินัยธรรมวัดเชิงท่าตรงหน้าบ้านของตน มหาฤกษ์เล่าเรียนอักขรสมัยอยู่ในสำนักนี้จนบวชเป็นสามเณร เห็นจะได้เรียนภาษาบาลีบ้างแล้ว เพราะปรากฏในนิราสว่า พระวินัยธรรมเป็นผู้มีปรีชาสอนหนังสือดีนัก ทำนองอาจารย์จะเห็นว่ามีเชาว์ดี จึงพาลงมาฝากไว้ที่วัดสุทัศน์ ได้เล่าเรียนอยู่ในสำนักสมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (อู่) สังเกตตามคำที่กล่าวในหนังสือนิราส ดูเหมือนจะได้เข้าแปลพระปริยัติธรรมได้เป็นเปรียญแต่เป็นสามเณร และอุปสมบทอยู่ที่วัดสุทัศน์ กล่าวกันว่าเป็นเปรียญ ๔ ประโยค อุปสมบทอยู่ตลอดรัชกาลที่ ๓ ถึงรัชกาลที่ ๔ จึงลาสิกขา ไปสังกัดอยู่ในกรมพระอาลักษณ แต่ยังมิได้รับหน้าที่ราชการเป็นชิ้นเป็นอัน อยู่ข้างจะร่อนเร่ จะได้ภรรยาหรืออาศัยผู้ใดอยู่ที่บ้านแถวคุกใหม่เดี๋ยวนี้ไม่ปรากฏ เห็นจะเป็นในตอนที่สึกแล้วไม่นานนี้เอง มหาฤกษ์ไปไหว้พระปฐม จึงแต่งนิราสพระปฐมเป็นเรื่องแรก สังเกตดูข้อความที่พรรณนาในนิราสรู้ได้ว่าสึกแล้วไม่นานนัก เพราะยังใช้เด็กวัด (เห็นจะที่เคยเป็นศิษย์) ให้แจวเรือ และยังมีตาด้วงวัดๆ อะไรไปด้วยอีกคนหนึ่ง ทั้งข้อความที่พรรณนาในเชิงสังวาสก็มีออกนามผู้หญิงที่เกี่ยวข้องกันอยู่หลายคน ดูเหมือนยังจะเที่ยวจับจดอยู่ ทั้งสำนวนโวหารที่แต่งในเล่มแรกนี้ยังมีคนองมาก ดูเหมือนจะยังไม่มีภรรยาเป็นหลักฐาน ในตอนนี้ได้บอกหนังสืออยู่ที่โรงทานด้วย ต่อมาอีกเห็นจะหลายปี มหาฤกษ์ได้รับราชการประจำตำแหน่งแล้ว แต่ยังไม่มียศศักดิ์ เห็นจะตั้งหลักฐานได้แล้ว ขึ้นไปรับป้าผู้ที่อุปการะที่กรุงเก่า จึงแต่งนิราสทวาราวดีเป็นเรื่องที่ ๒ ครั้นต่อมามหาฤกษ์มีอายุมากขึ้น ไปนมัสการพระฉายเมื่อปีชวด จ.ศ. ๒๓๔๗ พ.ศ. ๒๔๑๘ จึงแต่งนิราสพระปถวีอีกเรื่องหนึ่งเป็นเรื่องที่ ๓ แต่เมื่อแต่งนิราสเรื่องนี้จะได้เป็นหมื่นพากยโวหารแล้วหรือยังไม่แน่ แต่เข้าใจว่าได้เป็นแล้ว เพราะนิราสที่แต่งมาก่อนแล้วบอกชื่อตัวทั้ง ๒ เรื่อง มาในเรื่องหลังนี้ชื่อหายไป และดูวางกิริยาท่าทางพากภูมิ เมื่อกล่าวถึงคนใช้พูดว่า "บ่าว" หลายคำ แลใกล้กับเวลาที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ซ่อมวัดพระแก้วในรัชกาลที่ ๕ ซึ่งปรากฏว่าหมื่นพากยโวหารฤกษ์ได้แต่งโคลงห้องรามเกียรติด้วย นอกจากนิราสที่มหาฤกษ์แต่ง ๓ เรื่องนี้ ยังมีหนังสือที่มหาฤกษ์แต่งทูลเกล้าฯ ถวายในพระบาทสมเด็จฯ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวอีก ๒ เรื่อง คือ เสภาเรื่องอาบูหะซันเรื่อง ๑ โคลงรามเกียรติห้อง ๔๔ ตอนเบญกายแปลง กับห้องที่ ๑๓๘ ตอนหณุมานหักด่านท้าวจักรวรรดิเมืองมลิวัน และโคลงประจำภาพนิลนนท์ เบญกาย ผีเสื้อสมุทร์ ภายหลังมหาฤกษ์ได้เลื่อนที่เป็นหลวงจักรปาณีในกรมลูกขุน แต่เห็นจะไม่นานเท่าใดก็ถึงแก่กรรม ประวัติของมหาฤกษ์มีเรื่องดังกล่าวมา