เซนแห่งความหลุดพ้น

หากใครสักคนที่จะเข้าถึงการรู้ธรรมชาติได้อย่างลึกซึ้งนั้น หาใช่เพียงต้องกระทำสิ่งใดตามที่กล่าวมาเพียงสิ่งเดียว การที่จิตจะเข้าถึง เข้าใจในความเป็นธรรมชาติ ขึ้นอยู่กับภาวะจิตของแต่ละคนต่างหาก หากเปรียบว่าการเข้าถึงธรรมชาติอยู่ที่บันไดขั้นที่สิบ ผู้มีปัญญามากอาจจะเริ่มจากขั้นแปดแล้วไปถึงสิบ บางคนอาจเริ่มขั้นที่ห้าไปหาขั้นที่สิบ บางคนอาจเริ่มขั้นที่เก้า...แล้วไปขั้นที่สิบเลยก็ได้ เพราะเซนทำให้หลุดพ้นได้จริง