หนังสือเล่มนี้นำพาผู้อ่านติดตามเส้นทางชีวิตของนายอานันท์ ตั้งแต่การบ่มเพาะจากครอบครัว ตลอดจนวิธีคิดและวิสัยทัศน์ที่เป็นสากลจากมหาวิทยาลัยเคมบริดจ์ สู่การเป็นนักการทูตแถวหน้า ผ่านสมรภูมิการทูตยุคสงครามเย็น ทั้งเวทีซีโต้ (SEATO) วิกฤตการณ์เรือมายาเกวซ และภารกิจประวัติศาสตร์ในการนำคณะเปิดความสัมพันธ์ทางการทูตไทย-จีน เมื่อ พ.ศ. 2518 ในฐานะปลัดกระทรวงการต่างประเทศ ก่อนต้องเผชิญมรสุมการเมืองหลังเหตุการณ์ 6 ตุลาคม 2519 จนต้องอำลาชีวิตราชการ
เมื่อก้าวสู่เวทีการเมืองในฐานะ “นักการเมืองจำเป็น” หนังสือเล่มนี้ได้เจาะลึกบทบาทการดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรี 2 สมัย ที่สร้างบรรทัดฐานใหม่แก่สังคมไทย ทั้งใน “รัฐบาลอานันท์ 1” ที่สร้างผลงานปฏิรูปโครงสร้างเศรษฐกิจครั้งใหญ่ด้วยความโปร่งใส จนถึง “รัฐบาลอานันท์ 2” ท่ามกลางวิกฤตพฤษภาทมิฬ 2535 เพื่อดับชนวนความขัดแย้งของชาติ ตลอดจนบทบาทนำในภาคประชาสังคมและการเป็นประธานร่าง “รัฐธรรมนูญฉบับประชาชน 2540” ผ่านการวิเคราะห์ของ ดร.อาสา คำภา แห่งสถาบันไทยคดีศึกษา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์
“หงส์ลายมังกร อานันท์ ปันยารชุน”ไม่ได้เป็นเพียงบันทึกประวัติบุคคลทั่วไป แต่เป็น “จดหมายเหตุทางประวัติศาสตร์และบทเรียนการบริหารบ้านเมือง” ผ่านปลายปากกาของผู้เขียนที่มีสายสัมพันธ์อันใกล้ชิดและคุ้นเคยกับครอบครัวปันยารชุนยาวนานกว่า 5 ทศวรรษ ทำให้สามารถเปิดเผยหลักฐานทางประวัติศาสตร์ เอกสารชั้นต้น ข้อมูลเชิงลึก และภาพถ่ายเก่าแก่หาชมยาก ผู้อ่านจะได้สัมผัสอรรถรสทางวรรณศิลป์ที่ร้อยเรียงเกร็ดพงศาวดาร การทูตระดับโลก และชั้นเชิงการแก้วิกฤตประเทศอย่างตื่นเต้นมีชีวิตชีวา หนังสือเล่มนี้จึงเป็นทั้ง “เข็มทิศและคู่มือถอดรหัสภาวะผู้นำ” ที่นักเรียน นักศึกษา นักบริหาร คนทำงาน และผู้สนใจประวัติศาสตร์การเมืองร่วมสมัยทุกคนต้องมีไว้ในครอบครอง